Hội chứng Cushing do thuốc là tình trạng tăng cortisol do sử dụng các thuốc chứa corticoid, dẫn đến xuất hiện các biểu hiện triệu chứng đặc trưng. Tình trạng này ngày càng phổ biến do việc sử dụng corticoid không đúng cách, đặc biệt ở trẻ em. Corticoid có thể xuất hiện trong nhiều dạng thuốc như thuốc uống, thuốc bôi da, thuốc xịt, thuốc nhỏ mắt… và thường bị lạm dụng bởi hiệu quả nhanh chóng mà thuốc mang lại.

1. Hội chứng Cushing là gì?

Hội chứng Cushing là một rối loạn nội tiết xảy ra khi cơ thể có nồng độ hormone cortisol tăng cao kéo dài. Cortisol là hormone do tuyến thượng thận tiết ra và đảm nhiệm nhiều vai trò sinh lý quan trọng như:

• Điều hòa huyết áp
• Ức chế phản ứng viêm
• Điều hòa chuyển hóa đường, mỡ, protein
• Giúp cơ thể phản ứng với stress

Phân loại hội chứng Cushing

a. Hội chứng Cushing do thuốc (ngoại sinh)

Nguyên nhân thường gặp là do lạm dụng hoặc sử dụng kéo dài các sản phẩm chứa corticoid như thuốc bôi da, thuốc uống, thuốc tiêm, thuốc xịt mũi – họng… Corticoid từ bên ngoài làm cơ thể dư thừa cortisol, gây ức chế trục dưới đồi – tuyến yên – thượng thận và dẫn đến hội chứng Cushing.

b. Hội chứng Cushing nội sinh

Xảy ra do rối loạn hoặc bệnh lý tại vùng dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận khiến cơ thể tăng tiết cortisol nội sinh. Một số nguyên nhân thường gặp gồm:

• U tuyến yên tiết ACTH
• U tuyến thượng thận
• Tiết ACTH lạc chỗ

2. Triệu chứng hội chứng Cushing do thuốc

Các biểu hiện của hội chứng Cushing do thuốc thường xuất hiện từ từ và dễ nhầm lẫn với béo phì đơn thuần. Ở trẻ em, triệu chứng thường dễ nhận biết hơn khi có sự thay đổi rõ rệt về hình thể.

Một số dấu hiệu thường gặp:

Béo phì dạng Cushing:
Trẻ tăng cân nhanh, mỡ tập trung ở mặt (mặt tròn như mặt trăng), sau gáy (bướu trâu), bụng và mông.

Rậm lông và trứng cá:
Do tăng hoạt tính androgen.

Teo cơ chi:
Các cơ tay và chân yếu dần, gây mệt mỏi khi vận động.

Chậm tăng trưởng:
Trẻ ngừng tăng chiều cao dù cân nặng vẫn tăng.

Thay đổi da:
Da mỏng, rạn da màu tím, dễ bầm tím hoặc xạm da.

Tăng huyết áp:
Do tác dụng giữ muối và nước của cortisol.

Rối loạn cảm xúc:
Trẻ dễ kích thích, lo âu, buồn bã hoặc giảm tập trung.

Loãng xương:
Làm tăng nguy cơ gãy xương, đau nhức xương và cơ.

3. Điều trị hội chứng Cushing do thuốc

Điều trị hội chứng Cushing do thuốc phụ thuộc vào loại corticoid sử dụng, tổng liều, thời gian dùng và chỉ định ban đầu. Nguyên tắc quan trọng nhất là giảm liều từ từ đến khi ngừng thuốc nhằm tránh suy thượng thận cấp.

Các biện pháp điều trị chính

Ngừng hoặc giảm liều corticoid

Bác sĩ sẽ đánh giá bệnh lý nền và thời gian sử dụng thuốc để xây dựng phác đồ giảm liều phù hợp. Việc ngừng thuốc đột ngột có thể gây khủng hoảng tuyến thượng thận với các biểu hiện như:

• Tụt huyết áp
• Mệt lả
• Rối loạn điện giải
• Có thể nguy hiểm đến tính mạng

Tối ưu điều trị bệnh nền

Nếu trẻ mắc các bệnh lý bắt buộc phải sử dụng corticoid như hen phế quản, dị ứng nặng hoặc bệnh tự miễn, bác sĩ sẽ cố gắng:

• Dùng liều thấp nhất có hiệu quả
• Chuyển sang dạng dùng ít tác dụng toàn thân hơn như thuốc hít, thuốc xịt khi phù hợp

Theo dõi và hỗ trợ các rối loạn kèm theo

• Kiểm soát huyết áp
• Theo dõi tăng trưởng
• Kiểm tra đường huyết, mỡ máu khi cần
• Tư vấn tâm lý
• Đánh giá sức khỏe xương

Sự hồi phục của trục thượng thận – tuyến yên có thể kéo dài nhiều tháng, vì vậy người bệnh cần được theo dõi lâu dài.

4. Cách phòng bệnh

Corticoid là nhóm thuốc mang lại hiệu quả điều trị cao nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu sử dụng không đúng cách. Để phòng tránh hội chứng Cushing do thuốc, cần lưu ý:

• Cân nhắc giữa lợi ích và nguy cơ trước khi dùng corticoid
• Dùng liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất có thể
• Tránh tự ý sử dụng thuốc, đặc biệt là thuốc bôi làm trắng da, thuốc nam hoặc thuốc bắc không rõ nguồn gốc
• Không sử dụng kéo dài nếu không có chỉ định rõ ràng
• Khi cần ngừng thuốc phải giảm liều từ từ theo hướng dẫn của bác sĩ

Để được tư vấn, thăm khám các bệnh lý Nội tiết, phụ huynh vui lòng liên hệ:

Khoa Khám bệnh – Bệnh viện Nhi Hà Nội

• Hotline: 0816 168 816
• Website: https://nhihanoi.vn
• Fanpage: Bệnh viện Nhi Hà Nội